Prof. Sandro De Maria, është profesor i Arkeologjisë Klasike në Universitetin e Bolonjës dhe drejtues për disa vjet i Departamentit të Arkeologjisë në atë universitet. Eshtë drejtor i Shkollës së Specializimit në Fushën e Trashëgimisë Kulturore, koordinator për doktoraturat në Arkeologji dhe në Historinë e Artit, President i Kursit të Diplomës magjistrale në fushën e kërkimit dhe dokumentimit të trashëgimisë kulturore ... Nëse do rendisnim titujt, ato janë pa fund. Profesori vjen sot si prezantim por edhe me një shqetësim të madh në rubrikën tonë të portreteve. Aktualisht ai është drejtor i Misionit Arkeologjik Italian në Finiq (Phoinike). Këtë mision e ka themeluar arkeologu italian Luigi Ugolini, autor i zbulimeve më sensacionale në Shqipërinë para Luftës së Dytë Botërore. Zbuloi fillimisht Finiqin (duke besuar se kishte zbuluar Butrintin) dhe vetëm pas disa muaj kuptoi që në fakt kishte zbuluar kryeqendrën e Pirros atje ku Maqedo- 27 {Trup&Shpirt} nia dhe Roma antike kishin nënshkruar traktatin e famshëm të paqes.

SOS: Finiqi në rrezik

Thotë profesori i Arkeologjise Klasike ne Universitetin e Bolonjas: “Unë jam nje i huaj ne token Shqipetare, por e dashuroj kete vend dhe dokumentet historike te Shqiperise, i kam dedikuar shume vjet te jetes time si arkeolog. Me mua, kane ardhur ketu per te mesuar dhe rritur njohuritë e tyre mbi historinë edhe qindra studentë e të rinj që studiojnë e formohen, midis ketyre jo vetem italianë, por dhe nga shume shtete te tjera evropiane. Kanë ardhur per te rindertuar te kaluaren qe lidh Ilirinë me Greqinë, Romakët me Bizantinët, popujt dhe kulturat e ndryshme qe kane bere që ky vend te jete magjepses ne nje menyre te veçantë dhe te pakrahasueshme. Në 12 vjet Misioni Arkeologjik Italian i Universiteti te Bolonjes qe une drejtoj, së bashku me Institutin Arkeologjik Shqiptar, ka prodhuar, mendoj, nje pune me vlera te medha, sipas vlersimeve qe vijne nga studiues te ndryshem:germimi i agoras dhe bazilikes, i teatrit helenistik dhe romak, një lagje me ndërtesa private dhe nje pjese te nekropolit eshte germuar deri me sot...” Por... E gjithë kjo pasuri, sot rrezikon mbijetesën e saj.

Zjarr dhe degradim

Profesori përshkruan me dhimbje zjarrin që dogji jo vetëm dafinën në foton e famshme të zbuluesit Ugolini, por gjithë monumentet që tashmë janë nxirë nga hiri i zjarrit. Dhe pastaj shton: “Por zjarri nuk është i vetmi degradim që po shkatërron këto monumente te rendesishem: germimet klandestine kohet e fundit kane rifilluar ne menyre te frikshme si brenda qytetit antik, gjithashtu edhe ne zonat përreth, edhe ne kete rast asnje i ndëshkuar. Ka agresion nepermjet ndërtimit të banesave dhe ndertesave moderne ne zonat me mbetje te larte arkeologjike. Këto godina të reja pa asnjë rregull ligjor po zënë vend mbi varrezat antike dhe muret rrethues te qytetit antik. Kafshët, vandalët dhe hajdutët e hekurit po shkatërrojnë gjithashtu atë çfarë e kaluara na ka dërguar. Eshtë urgjente një ndërhyrje që do të vendoste në siguri të gjithë zonën e Phoinike-s: që është e mbrojtur nga ligji, por njëkohësisht e injoruar. Duhet të bëhet më shumë: duhet ruajtur, mbrojtur njëkohësisht restauruar dhe dënuar ata që nuk respektojnë ligjet.

“Të mos dorëzohemi”

Phoinike ndodhet në një peisazh të mrekullueshëm, midis maleve dhe detit. Nje peisazhe me mijera vite jetese, qe permbledh histori, evidenton periudha dhe etapa te ndryshme. “Po rrezikojme te humbasin pergjithmone nje deshmi te ç'mueshme dhe paperseritshme , dhe me kete, kujtesen qe transmetohet nga nje brez ne tjetrin. Të shpëtojmë Phoiniken dhe monumentet e saj, të mos dorezohemi perpara asaj qe çdo dite duket si e pashmangshme, por, nëse vertet e duam diçka të tillë, atëherë ajo mund të mos jetë më” – është apeli i profesorit.

 Trishtimi

Dafina e djegur e Luigi Ugolini

Nje simbol shprehes na imponon imagjinaten persa i perket degradimit te Phoinike-s (Finiqit) antike, qe mesa duket eshte i pandalushem. Nje fotografi e famshme qe paraqet arkeologun italian i cili zbuloi kete qytet antike me 1926: Luigi Ugolini (1895-1936) shfaqet prane nje muri me blloqe gjigande, pjese e kesaj foto edhe nje dafine qe duket sikur mburet me gjelberimin e saj. Kjo dafine mbijetoi per gati nje shekull. Por nje muaj me pare, kodra e cila mbart mbetjet e çmueshme te periudhes helenistike dhe romake iu vu zjarri, nje zjarr qe pa dyshim te ben me dhimbje, autoret e te cilit si gjithmone mbeten te pa identifikuar e pa ndeshkuar. Edhe dafina e Ugolinit nga ky zjarr u dogj mizorisht. E me te gjithashtu u dogj i gjithe qyteti. Monumentet jane nxirre nga hiri i zjarrit dhe rrethuar nga ai pak vegjetacion, që tashme eshte karbonizuar. Simboli i kesaj dafine te djegur eshte vertet impresionuese, jo vetem per ata qe i dashurojne dhe i studiojne prej kohesh keto vende antike.

Kristi Pinderi