Ardit Rada- 

I lidh ndonjë gjë emra si Silvester Stalone, Arnold Shvarceneger, Bruce Willis, Chuck Norris, Jean-Claude Van Damme me Shqipërinë? Së fundmi, po. Të gjithë këta emra të njohur të Hollivudit janë aktorë në "The Expendables 2" (Mercenarët 2) film i zhanrit aksion me regji të Simon Ëest, shkruar nga Richard Ëenk dhe Silvester Stalone. 

Fabula e filmit

Në film ata “vijnë” të gjithë në Shqipëri në kërkim të një 'thesari'. Xhirimet kanë nisur prej shtatorit 2011 dhe janë bërë në Bullgari, Hong Kong dhe Neë Orleans me një buxhet rreth 100 milionë USD. Personazhi Barney Roos (Silvester Stalone) dhe grupi i tij i mercenarëve zbarkojnë në Shqipëri për të tërhequr dhe për të çuar në një vend të sigurt, një hartë të çmuar - (që tregon vendn dodhjen e një bunkeri ku rusët kanë fshehur një sasi imagjinare plutoniumi) - që gjendet ende brenda asaj që ka mbetur nga një aeroplan i rrëzuar në malet shqiptare. Një prej mercenarëve vritet gjatë përpjekjeve që grupi bën me rivalët e tyre në tokën shqiptare dhe kur janë duke e varrosur mikun e tyre në majën e një kodre në Shqipëri, ata i vënë sipër vetëm disa gurë duke shkëmbyer batuta që e tregojnë Shqipërinë si vend rrumpallë, si "kjo është Shqipëria, këta nuk kanë regjistrime të rregullta as për vdekjet”, etj.

Nuk është hera e pare

Nuk është hera e parë që Shqipëria del “e zezë” në prodhimet e rëndësishme kinematografike (roli i tyre në krijimin e paragjykimeve është i madh). Në serialin e famshëm vizatimor "Simpson" psh, (ku nga vetë amerikanët ironizohet familja tipike amerikane), në një nga seritë është në qendër një vogëlush shqiptar i cili kishte shkuar mysafir tek kjo familje, në vend të vogëlushit Simson që shkoi mysafir në një familje franceze. Ironia godiste në shumë aspekte Shqipërinë. Adili i vogël (personazhi quhej Adil Hoxha) në finalen e filmit del...spiun kurse Shqipëria e Adilit tallet si vendi i një konflikti të egër 

Shqipëria në imagjinatën vizatimore të kineastëve të huaj

Shikuesve të filmave me kartona, u ka ndodhur shpesh që pa pritur të dëgjojnë Shqipërinë të përmendet në to. Kryesisht, në serialet më të shikuara, Shqipëria nuk përbën subjektin e fabulës, por një shembull qesharak apo problematik për të prishur rrjedhën e ngjarjeve. Në serialin e quajtur ‘Creatures Comforts’, një prodhim i BBC, një prej episodeve flet për macet dhe qentë. Kafshët në fjalë bisedojnë ndërsa filmi është satirik dhe kafshët i ankohen njëra-tjetrës për problemet e jetës. Në një moment, një mace teksa tregon për një tjetër që kishte njohur në jetë, shprehet se ‘e kishte kokën aq të madhe sa... Shqipëria’. Por ky nuk është i vetmi rast i paraqitjes së papritur të shqiptarëve në komeditë vizatimore. Shqipëria ka dalë më parë dhe në episode të sitcom-eve popullore amerikane si “The Simpsons” dhe “Family Guy”, e po ashtu edhe tek “The Flight of the Conchords”. Tek ky i fundit, Shqipëria del në episodin e Albit, dragoit racist, si një fëmijë i vogël shqiptar i djegur keq që e bën dragoin më pak racist.Tek “The Simpsons”, Shqipëria është përmendur herët, e përfaqësuar nga Adili, studenti shqiptar që vajti të jetonte me familjen e Homerit si shkëmbim (Bart Simpson shkoi në Francë). Homeri la kokën pas studentit shqiptar, sepse ky i fundit ishte shumë i interesuar në punën që bënte Homer. Si shkëmbim, Adili spiunoi informacionet që mori nga centrali bërthamor ku punonte Homer dhe ia transferoi qeverisë shqiptare. Duke qenë se filmi vizatimor ku përmendet shqiptari me emrin Adil është xhiruar në fundin e viteve `80, dyshohet se emri i personazhit është marrë nga kryeministri shqiptar i asaj kohe, Adil Çarçani. Edhe “Family Guy” përmend Shqipërinë në episodin "E Peterbus Unum". Në këtë episod, Peter vendos të krijojë shtetin e vet (që është i madh sa sipërfaqja e shtëpisë së vet). Kur shteti i Peterit, Petoria, merr pjesë në OKB, atij i caktohet karrigia ngjitur me delegatin e Shqipërisë, seksioni më i dobët i sallës. Kur Peter kërkon të tërheqë vëmendjen e sekretarit të OKB, delegati shqiptar i thotë: "Më falni, po ca nga ne kanë ardhur këtu për të mësuar”. Në atë moment, Peter i përgjigjet: "Nuk po të flet njeri ty, o Shqipëri". Batuta ka të bëjë me faktin se Peter mendonte që popullsia e Shqipërisë përbëhej vetëm nga një person, delegati në sallë, duke dashur të tregojë kështu që edhe shteti i tij i krijuar brenda oborrit të shtëpisë, ka më shumë banorë.  

Njeriu brenda është... Enver Hoxha

Inside Man" (Njeriu Brenda) është historia e një detektivi, Keith Frazier (Denzel Uashington), i cili përballet me një grabitës banke të mprehtë, Dalton Russell (Clive Ouen) në një dramë pengmarrjeje. Filmi prek çështje bashkëkohore, siç është trajtimi i personave që vijnë nga Lindja e Mesme pas sulmeve të 11 shtatorit si dhe përmban porcione humori dhe krenarie të Nju Jorkut. Grabitësit e bankës, të udhëhequr nga Dalton Russel, hyjnë në bankë të maskuar si bojaxhinj. Ata mbajnë peng gjithë ata që ndodhen në bankë dhe pavarësisht se ata kërcënojnë të vrasin pengjet, ata ngurrojnë të qëllojnë ata të cilët refuzojnë të bashkëpunojnë. Pengjet detyrohen që të veshin të njëjtat rroba me pengmarrësit në mënyrë që policët ta kenë të vështirë t'i dallojnë. Më pas krejt papritur hyn në lojë një fjalim në një gjuhë të panjohur për ata që gjenden aty. Bëhet fjalë për ish-diktatorin shqiptar, Enver Hoxha, zëri i të cilit kumbon nëpërmjet kompjuterit të dorës (iPod) të Dalton Russell. Mjafton kjo për t'i shpërqendruar tërësisht policët të cilët kërkonin përkthyes për të kuptuar se çfarë gjuhe po fliste personi në mes pengamrrësve. Kjo i dha kohë grabitësve duke e ilustruar grabitjen si të planifikuar me saktësi.  

Shkunde qenin

 Kështu quhet filmi ku interpretojnë aktorët Robert De Niro. Dastin Hofman dhe Sandra Bullock. Subjekti i filmit qëndron në një mashtrim që regjisori Dastin Hofman dhe këshilltarët e presidentit amerikan, R.De Niro dhe S. Bullock, i bëjnë teleshikuesit amerikanë. Për të shpërqendruar vëmendjen e amerikanëve nga një skandal seksual të presidentit, i cili ishte në prag të rikandidimit, treshja vendos që të prodhojë në Hollivud plane filmike sikur në Shqipëri kishte plasur luftë dhe SHBA-të po ndihmonin për çlirimin. Skenari i tyre flet për një grup terrorist në Klos të Burrelit të cilët ‘marrin peng’ një ushtar amerikan. E gjithë kjo pjellë e imagjinatës së mjeshtërve të kinematografisë. Përse zgjodhën Shqipërinë? Përgjigjen e jep Robert De Niro në film: Sepse askush nuk e njeh  

Virgjinat 

 Këtë vit ka dalë në kinema filmi “Albert Nobbs” me aktoren e famshme amerikane Glenn Close. Rolin e Albertit e luan aktorja 62-vjeçare, rol për të cilin është kandiduar për çmimin Oskar. Nobbs është në të vërtetë një grua e cila vishet si burrë për të mbijetuar, për të punuar si shërbyes në Irlandën e shekullit XIX. Në promovimin e filmit, aktorja tha se frymëzimin e mori nga “virgjinat shqiptare”. “Në vitin 2002 ndoqa rastësisht një program në Discovery Channel, ku flitej për Virgjëreshat e Shqipërisë, dhe mbeta e mahnitur. Prej shumë vitesh më ka mbetur në mend imazhi i njërës prej këtyre grave, sytë, flokët.. ". 

Eda Derhemi   

Rastësisht, njëri pas tjetrit, pashë tre filma krejt të ndryshëm, por që lidheshin nga fakti se që të tre kishin kriminelin në qendër të fabulës. Filmi i parë ishte prodhim francez i Louis Malle "Ascenseur pour l'échafaud" 1958 (Ashensori për në trikëmbësh), me aktoren e njohur Jeanne Moreau. Tjetri greko-gjerman, "Eduart" 2007, i Angeliki Antoniou-t, me shumicën dërrmuese të aktorëve shqiptarë, mes të cilëve në rolin kryesor aktori kosovar Eshref Durmishi. Ky i fundit në rolin e një djaloshi shqiptar që vret një grek - po që mund të kish vrarë këdo, pa iu dridhur syri. Dhe i fundit, filmi grek "Peng"- 2005, i Constantine Giannaris, (në rolin kryesor të një shqiptari që merr peng dhe terrorizon një autobus të mbushur me grekë, i përndjekur nga dy polici dhe dy shtete, është greku Stathis Papadopoulos). Pak më intereson krimineli francez në vetvete për këtë shkrim, por është me rëndësi të analizohet, sepse ai nxjerr në pah më mirë tiparet me të cilat ndërtohet krimineli shqiptar, dhe padrejtësinë e një imazhi të anshëm filmik përkundruall. Kriminelët francezë janë të butë, njerëz që përndryshe janë të respektuar e me pozicion të pranueshëm shoqëror, që bien në grackën e krimit si pa dashje ose nga mëndjelehtësia a pasioni, dhe madje as nuk e ndërtojnë mirë krimin. Pra viktima është një galeri imorale që nuk e armiqëson publikun me kriminelin, madje e bën disi të ndihet në anën e tij, ose së paku ta pranojë atë si njeri. Të gjithë këto karaktere, edhe në rastin e publikut më gjykues, mbartin me vete gjithë kohën, përfshirë edhe momentin e krimit, empatinë dhe dhembshurinë ose pranimin racional ose instinktiv të audiencave. Ndryshimi dhe ndjesia e fajit në rastin e kriminelit oksidental vjen pashmangshëm, thuajse ishte aty gjithë kohën si pjesë e botës jokriminale të kriminelit kompleks e disaplanësh, thjesht çelësi shoqëror kish harruar ta ndizte këtë anë të qenies.

 Po karakteri i kriminelit shqiptar?

 Krimineli shqiptar i hidhet audiencës i pambrojtur, kockë e mish i gjallë, me sy të lëngëzuar e të shndritshëm nga tmerri, adrenalina dhe instinktet që kanë vënë përfund qenien, ashtu si hidhej gladiatori dikur në arenat romake lakuriq, sa më nudo edhe nga ana karakteriale, krejt pa mbrojtës socialë të tipave të ndryshëm si veshje, përkatësi në rrethe njerëzorë, krehje, aktivitet, shkollim që do ta lehtësonte njësimin e audiencave me të. Sa më i fuqishëm apo i egër fizikisht e në sjellje, sa më jo njerëzor e më rezistent ndaj meditimit, arsyetimit, kuptimit të krimit dhe pendimit për të, aq më fort eksitohet publiku, shqiptari i egër, brutal, thuajse i pathyeshëm në këto tipare, pak a shumë ajo që ne i themi "i hurit e i litarit". Gjithashtu krimineli shqiptar i këtyre filmave vjen nga një familje e thyer e problematike me baballarë harbutë ose joekzistues nga një shoqëri mizerabël e që nuk lejon zhvillimin e asnjë dimensioni shpirtëror etj. Vështirë për çfarëdo publiku (sidomos jo-ballkanas) të ndihet mirëkuptues apo njësues me këtë prototip njerëzor ose jonjerëzor.

 Një familje, 3 shqipe të ndryshme (!) 

Bota tërhiqet kollaj dhe e ka me shumë pasion pjesën ekzotikeshtazarake të shqiptarëve. E keni parë sa e thjeshtë është të botosh diçka për gjakmarrjen nëpër botë, por është shumë më e vështirë të botosh diçka për njerzillëkun ose rezistencën që i bën sot familja shqiptare varfërisë dhe presionit të kulturave materiale. Aq është e vërtetë që publiku shqiptar nuk llogaritet fare në këtë mes, sa që katër familjarë të së njëjtës familje në filmin "Eduart" flasin në tri shqipe të ndryshme krahinore, dhe aktori kryesor grek në filmin "Peng" që duhet të jetë shqiptar, as nuk di të flasë shqip dhe duket qesharak në belbëzimet që bën në shqip. 

Realizmi socialist dhe ai kapitalist 

Padyshim që tipizimi nëpërmjet artit dhe krijimi i një imazhi që më pas bëhet aktiv për shoqërinë, nuk janë përralla të realizmit socialist, por janë po aq të vërteta edhe në "realizmin kapitalist". Dhe ne si shoqëri nuk kemi institucione që të bëjnë propagandën tonë që mund të jetë krejt e bardhë, dhe të mbështesë të vërtetën dhe të krijojë besim në vlera që ne i kemi, si për publikun shqiptar që aq shumë nevojë ka të rikonfirmojë vlerat e veta, ashtu edhe për atë botëror që na njeh si llum në Ballkan e në Europë... Ky rindërtim i imazhit tonë sot për sot të shëmtuar është edhe më i domosdoshëm kur gjithë bota lufton fort për imazh dhe marrëdhënie publike të favorshme. E vetmja mënyrë për të barazpeshuar imazhin negativ, ose për ta tejkaluar e mposhtur atë, është ndërtimi i një imazhi pozitiv nëpërmjet artit, po jo një arti amator e qesharak. Ky i fundit do ta varroste tej e tej edhe të paktën shpresë për një imazh më të mirë të shqiptarëve në Ballkan e në botë. Po para së gjithash, që të kemi një art të tillë, duhet të kemi besimin se kemi një realitet të tillë pozitiv për të dëftyer në art dhe unë nuk jam e sigurtë deri në ç'pikë e besojmë këtë ne shqiptarët.