Intervista/ Moikom Zeqo: Nga ndërtimi në Butrint shkelen të gjitha rregullat

Publikuar më 13. 10. 2017 nga Jola Alimemaj

Nga Valeria Dedaj

A duhet që të lejoheshin punimet në Butrint? A është zgjedhje me vend rehabilitimi i një objekti jofunksional të ndërtuar në vitin 1975 në një zonë tërësisht arkeologjike? Apo duhej gjetur një tjetër zgjidhje për këtë objekt, që nuk ka kurrsesi asnjë lidhje me nevojat emergjente të vizitorëve? Po mendimi i specialistëve të fushës apo atyre që kanë derdhur djers për dekada të tëra gjatë gërmimeve, që janë bërë në Butrint a duhet të merreshin parasysh? Për këto edhe të tjera pyetje në një intervistë për gazetën “Shekulli”, arkeologu dhe studiuesi, Moikom Zeqo, renditë pikat kryesore se, përse është gabim miratimi i këtyre punimeve. Teksa tregon se çfarë ndodh në zona tërësisht arkeologjike, bën thirrje, që punimet të ndërpriten dhe gjithçka të kthehet në gjendjen e mëparshme.

 

Profesor, gjatë këtyre ditëve janë bërë diskutime të shumta rreth punimeve, që Ministria e Kulturës, ka lejuar të bëhen në Butrint. Por, cili është mendimi juaj rreth kësaj çështje?

Në këtë rast nuk kanë rëndësi emrat, por ka rëndësi ana juridike e gjërave, pasi çështja e Butrintit nuk është një nismë shtetërore, por nisëm e një privati për të bërë diçka në një territor të mirëfilltë arkeologjik. Butrinti është një qytet i mirëfilltë, tërësisht arkeologjik, që quhet qytet i vdekur dhe nuk ka banor. Nuk është, si Durrësi që është një qytet ku jetojnë akoma njerëz mbi rrënojat arkeologjike. Kjo gjë detyron, që shpesh të bëhen ndërtime të nxitura edhe nga fakti se ka ende njerëz të gjallë, që jetojnë në një qytet arkeologjik. Ndërsa, Butrinti dhe Apolonia janë dy qytete tërësisht arkeologjike, që nuk kanë domosdoshmëri për jetesën e banorëve, prandaj respektohen, si territore të tilla. Kjo është një specifik, sepse Butrinti nuk është as si Berati, Shkodra, Gjirokastra apo Durrësi.

Çfarë ndodh, kur kemi të bëjmë me raste të tilla specifike?

Për këto specifika në raste të tilla, ka ligje edhe përvoja botërore. Unë mund të përmend, për shembull, një qytet që është tërësisht arkeologjik, Pompein e vjetër. Në këtë qytet nuk diskutohen ndërtimet, e quajtura moderne, sepse prishet statusi tërësisht arkeologjik i qytetit. E bëra këtë specifik, që edhe publiku të kuptojë, që kur bëhet fjalë për qytete tërësisht arkeologjike, ka një situatë joemergjente për nevoja të njerëzve edhe të banorëve që do ta vizitojnë. Janë tërësisht qytete arkeologjike, që në vetvete u ngjajnë muzeumeve, prandaj shkojnë vizitorët. Turistët shkojnë për të parë qytetin, që është në natyrë, në qiell të hapur.

A ka mund të gjejmë një arsye, që i justifikon këto punime në këtë territor tërësisht arkeologjik?

Asgjë nuk e justifikon këtë ndërtim. Të ndërtohet në këtë territor të shenjtë është njësoj, si të them unë se, brenda hapësirave në Muzeun e madh “British Museum”, të bëjmë një ndërtim që kontraston me karakterin muzeor. Ky shembull është i drejtë, jo thjesht krahasimtar, por ndihmëtar për të kuptuar se, përse për territoret e qyteteve të mirëfillta arkeologjike duhet të ketë tjetër kujdes dhe tjetër konceptim. Kjo ishte pika e parë, që doja ta bëja të qartë.

Pika e dytë, është që ka një status juridik të qyteteve arkeologjike të këtij lloj si Butrinti. Statusi është edhe i legjislacionit shqiptar, që lidhet me trashëgiminë kulturore, edhe statusi, i cili ka një nivel më të epërm, të karakterit botëror, është statusi, që juridikisht UNESCO e ka shpallur këtë, pasuri të njerëzimit.

A është ky status detyrues?

Është edhe në harmoni me legjislacionin shqiptar, por edhe detyrues për shqiptarët, që ta njohin këtë status ndërkombëtar dhe juridik, që lidhet me këtë trashëgimi të njerëzimit. Nuk është një trashëgimi thjesht e Shqipërisë. Përgjegjësia është sa kombëtare aq edhe ndërkombëtare. Kjo do të thotë që nuk mundesh ti të bazohesh në një thënie gati nënvlerësuese, se: Ne nuk mund të pyesim për çdo gjë UNESCO-n. Në parim, të detajeve rastësore nuk është e nevojshme që të pyesësh UNESCO-n, por në detyrimin juridik, ti duhet që të veprosh me detyrimin juridik ndërkombëtar dhe kombëtar, që përputhen për ruajtjen e hapësirës arkeologjike.

Pra nuk ke nevojë, që të shkosh në një zyrë të UNESCO-s edhe të thuash, që do të bëjë këtë ndërtim. Një gjë e tillë nuk ekziston! Por, ky detyrim juridik ndërkombëtar në përputhje me legjislacionin dhe ligjin, që kemi për trashëgiminë kulturore është vetvetiu i detyrueshëm. Nuk duhet që të harrojmë, edhe ekzistencën e një zyre dhe të një drejtoreshe të UNESCO-s, që duhet të përgjigjet për Shqipërinë, Venera Domi. Ajo në këto momente hesht. Habitem, se përse hesht!

Së treti, mendoj se nuk mundet që të këmbëngulsh në një gjë, në një kohë që personalitetet e mëdha të kulturës; arkeologë, njerëz që kanë punuar në Butrint apo dhe specialistë të monumenteve i ke kundër. Nuk mundet që një ministre e Kulturës, të ketë kaq shumë personalitete kundër për këtë problem.

Kjo nuk është as taktike edhe as politike, në kuptimin e marrëdhënieve shoqërore, sepse krijon një konflikt, i cili merr përmasat e një skandali, kur fare mirë për njerëz të qytetëruar janë të shmangshme. Janë konflikte, të cilat mund që të korrigjohen. Mundësia e korrigjimit është qytetëruese. Nuk është një dosido, sepse u përket njerëzve të kulturuar.

Së katërti, dalim te çështja konkrete. Nëse në territorin e qytetit të Butrintit, para viteve ’90-të, po e theksoj këtë, para viteve ’90-të, për arsye pjesore, ndihmuese ka qenë një magazinë, një ndërtim banal, pa asnjë lloj vlere, ajo nuk ka të bëjë fare me statusin e shenjtë arkeologjik të paprekshëm të qytetit.

Çfarë do të thotë kjo?

Kjo do të thotë që nisma e Ministrisë do të ishte shumë më iluminuese po të ishte për prishjen e këtij objekt, i cili ishte jofunksional. Nuk është e nevojshme që të shfrytëzohet kjo magazinë e braktisur, që është përdorur për të lënë sendet e ndryshme të arkeologëve. Kjo nismë do të ishte qytetëruese. Ndërsa, nisma për t’ia dhënë një privati këtë objekt për të ndërtuar në territorin integral, pasi ai vend hyn tek territori integral edhe kryesor i qytetit arkeologjik; për gjëra të justifikuara, për tregti të vogla, shërbime etj., është absolutisht i pajustifikuar. Shihni se si veprojnë fqinjët tanë, që kanë pasuri arkeologjike. Shkoni në Akropolin e Athinës, atje çdo gjë është e shenjtë, që nga rrëza e kodrës deri sa ngjitesh sipër.

Tërë turistët që venë atje ndalojnë autobusët edhe ngjiten me këmbë. Në mënyrë apsolute nuk shikon asnjë ndërtim. Ky rast është kuptimplotë për të kuptuar idenë se duket sikur këta të Ministrisë së Kulturës u tërhoqën, kur donin të ndërtonin një urë betoni në Pazarin e Gjirokastrës, për të parë gjoja Gjirokastrën. Kjo është absurde nga praktika botërore. Kështu që, ndonëse debati u bë pak i ashpër, ajo që është racionale është se, ky ndërtim duhet të shmangej, jo të mbrohej. Nuk e kuptoj se si mund të mbrohet ky lloj ndërtimi. Nuk e di, se përse nuk respektohen as ligjet, as statusi i Butrintit, si pasuri e njerëzimit?!

Kur themi pasuri e njerëzimit, nënkuptohet që njerëz, të cilët nuk janë shtetas shqiptarë, por të huaj, duhet që të jepnin mendimin e tyre, nëse e pëlqejnë apo nuk e pëlqejnë atë që po bëhet? Prandaj e gjitha kjo është një histori edhe groteske, që në fund të fundit nuk ka asnjë përputhje të vërtetë ligjore ose një kuptim të kulturuar, se si organizohen vizitat për njohjen e vlerave të mëdha arkeologjike, të pashembullta, që ka qyteti i Butrintit. Qyteti i Butrintit është një nga qytetet më të bukur në Europë.

Asnjë qytet arkeologjik nuk është aq i bukur sa Butrinti për fatin se ka një mjedis të hatashëm me liqen, det dhe lumë, për historinë e jashtëzakonshme, por edhe për faktin se është një qytet tërësisht arkeologjik. Ne pa e kuptuar këtë gjë kaq të rëndësishme marrim nisma për t’ia dhënë me qira një privati. Çfarë do privati në një territor që është pasuri botërore?! Unë e kuptoj, që në këto territore, jashtë territorit ka shërbime të tualetit, të ujit, por jo që ndërtohen brenda, por jashtë qytetit. Edhe qytetet arkeologjike kanë tualete dhe qendra sanitare, por jashtë territorit dhe të janë të ndërtuara prej druri.

Është e pajustifikuar të derdhet beton, qoftë edhe 40 tonë”

Profesor për kundërpërgjigje për përdorimin e 40 tonëve beton në Butrint, gjatë seancës dëgjimore në Komisionin e Medies, drejtoresha e IMK-s tha që në 50 vite është hedhur beton pa fund në punimet që janë bërë në zona arkeologjike. A justifikohen punimet që po bëhen në Butrint me këtë?

Nuk ka asnjë dyshim që hedhja e betonit vend e pa vend, jo vetëm në një territor arkeologjik, por edhe në territore, që nuk janë arkeologjike është një mani e paturpshme, për të absurdizuar biznesin e betonit, edhe për të shëmtuar urbanistikën e qyteteve tona, që janë të gjalla. Nuk është e justifikuar që të bëhen punime me beton. Dikur, nëpër qytete kemi pasur atelietë e restaurimit, që kishin status historik edhe arkeologjik. Këto atelie kishin punonjës që merreshin me restaurimin, të cilët ishin shumë më të specializuar sesa punëtorët e ndërtimit, që bënin ndërtime në Shqipëri. Ishin punime krejt të një lloji tjetër. Kishte një përgatitje tjetër profesionale. Për shembull, atelietë që kishte Berati, Gjirokastra, Durrësi apo edhe qytete të tjera, ishin të specializuara edhe nuk përdornin beton, sepse ishin objekte antike, mesjetare etj. Betoni është një tjetër koncept, si element ndërtimor i objekteve moderne, shumëkatëshe etj. Është e pajustifikuar që të derdhet beton, qoftë edhe 40 tonë.

A mund që kjo strukturë të jetë e lëvizshme?

Po, patjetër që është e lëvizshme! Mund të prishet brenda ditës. Do të ishte një reflektim pozitiv, nëse vet Ministria jep urdhër për ta prishur. Kjo do të thotë se ne bëjmë një reflektim. Fakti është që ne bëjmë një ndërtim, që e ka një privat për 5 vite në përdorim, duke shkelur të gjitha rregullat brenda një territori integral-arkeologjik. Duke shkelur të gjitha rregullat e mundshme, që nuk i gjejmë si përvoja evropiane në vendet, që kanë monumente me një status kaq të lartë, siç është Butrinti.

Dhe së fundmi, a mjafton që këto punime të ndiqen nga një supervizor i IMK-s?

Unë mendoj se ato punime duhet që të ndiqeshin nga një arkeolog profesionist. Ngul këmbë që kjo gjë nuk duhej nisur, edhe ngul këmbë për të thënë se ekziston mundësia e një reflektimi, pasi është normale për të shmangur këtë lloj debati, në një kohë që Shqipëria ka probleme të tjera, të mëdha. Mendoj se nuk duhet që të përsëritet në asnjë mënyrë diçka e ngjashme. Por, jam i bindur që në të gjitha monumentet arkeologjike në të gjithë Shqipërinë do të ketë gjëra të tilla, ndërsa unë do të doja që ne të kishim veprimtari të tjera kulturore, që edhe për to të bëhej zhurmë. Aktualisht jam duke shkruar një libër studimor për 30-vjetorin e ndarjes nga jeta të Lasgush Poradecit, por deri tani nuk di që të jetë shpallur ndonjë përvjetor për të.