Edmond Budina: Krijimtaria intelektuale të mbrohet nga shteti, burg për piraterinë

Foto 1 nga 2 Pas Para

Kineasti Edmond Budina flet për emergjencën e mbrojtjes së “Të drejtës së autorit”. Sipas tij, situata në vend është kritike dhe strukturat që merren me këtë nuk duhet të jenë private. Ai tregon eksperiencën, si pjesë dy strukturave të tilla në Itali dhe flet gjithashtu për rastet e plagjiaturave me diplomat

Anila Dedaj

Një film i dubluar, një pjesë muzikore e njohur e transformuar, shpesh pa lejen e autorin, apo akoma më keq vjedhja e krijimtarisë, ka ngritur alarmin mes autorëve. Krijuesit shqiptarë ndihen të nënvlerësuar, të pashpërblyer, si dhe për shkak të mungesës së një ligji të rreptë në mbrojtje të “Së drejtë së autorit” edhe të varfër. Regjisori dhe aktori Edmond Budina vlerëson iniciativat e fundit verbale edhe nga ana e kryeministrit dhe fton të gjitha palët e interesit që të këmbëngulin, derisa ligji dhe strukturat të konkretizohen. Ai flet për eksperiencën e tij në Itali, si pjesë e këtyre instancave dhe thekson se një motivet se pse ato janë funksionale, është sepse janë shtetërore. E konsideron absurd faktin se në vendin tonë, shoqatat në mbrojte të drejtës së autorit janë private. “E them me bindje, se asnjë shoqatë e tillë private, nuk mund t’i mbrojë të drejtat e autorit sikurse shteti”, shprehet kineasti për “Shekullin”. Budina flet për plagjiaturat, duke prekur edhe rastet e vjedhjes së tezave të diplomës. Ai shprehet se në situata si kjo, ligji duhet të bëjë të mundur, jo vetëm heqjen e titujve, por penaliteti të shkojë deri edhe në dënim me burg. Masa të tilla sipas tij duhet të merren jo vetëm në mbrojtje të krijimtarisë intelektuale, por dhe si domosdoshmëri për emancipimin e një shoqërie.

Zoti Budina, kohët e fundit është diskutuar për iniciativat që duhet të merren në mbrojtje të së “Drejtës së autorit”. Aktualisht, sipas jush, sa e cenueshme është krijimtaria në Shqipëri?

Mendoj se është një fatkeqësi e madhe që pasuria intelektuale në Shqipëri ka qenë gjithmonë pak e vlerësuar. E them këtë nisur nga shpërdorimi që i është bërë, dhe mungesës së vlerësimit, veçanërisht në aspektin financiar. Sot librat që botohen, mund të fotokopjohen lehtësisht. Po me të njëjtën moskokëçarje mund të transmetohen pjesë filmike, apo muzikore. Nga ana tjetër autorët, të cilët e kanë vlerë të patjetërsueshme të tyre krijimtarinë, nuk marrin shpërblimin që u takon. Në këtë aspekt, mendoj se ka ardhur koha të bëhet një ligj i fortë për të mbrojtur autorësinë, pra “Të drejtën e autorit”.

Mbaj mend se në fillim të viteve ’90 ka pasur disa përpjekje në këtë kontekst, të cilat edhe kanë vijuar, por situata sot tregon nevojën për një lëvizje definitive. Pra, shteti duhet të nxjerrë një ligj të egër, në mënyrë që kushdo që shkel dhe dhunon të drejtën e autorit, të penalizohet. Madje unë mendoj se ndëshkimi duhet të shkojë përtej dëmshpërblimeve qesharake, deri edhe në penalitet me burg.

E them këtë nisur nga eksperienca e Italisë në këtë drejtim, ku krijimtaria intelektuale konsiderohet si një vlerë e jashtëzakonshme.  Nga ana tjetër unë nuk e kuptoj se përse shoqatat në mbrojtje të së drejtës së autorit duhet të jenë private. Për mua kjo është absurde. E them me bindje, se asnjë shoqatë e tillë private, nuk mund t’i mbrojë të drejtat e autorit sikurse shteti.

Ju jetoni në Itali, ku edhe jeni pjesë e dy shoqatave të tilla, që merren me mbrojtjen e të drejtave të autorit. Nga eksperienca juaj, çfarë mund të merret nga shembujt fqinjë për të ndryshuar situata në mbrojtje të autorësisë?

Në Itali unë jam pjesëtar i SIAE (Shoqata Italiane e të Drejtave të Autorëve dhe Botuesve), dhe kjo shoqatë është publike. Në të ka rreth 1100 punonjës që merren me këtë punë. Pra autori, nuk ka pse shqetësohet nëse shikon filmin e tij që transmetohet, një pjesë letrare që shfrytëzohet etj. Këto struktura monitorojnë çdo gjë që ndodh me veprat e regjistruara. Dhe nëse çdo gjë ecën më së miri, faktori kryesor është se këto instanca janë shtetërore. Dhe nga të ardhurat, ato që vijnë në raste abuzimesh, përdorimi me leje etj., shteti ka përfitimin e vet. Përse këto të ardhura t’i kalojnë privatit dhe jo shtetit, që tek e fundit është përgjegjës për këtë.

Unë shikoj shpesh që në emisione investigative, satirike etj., përdoren sekuenca filmike. Unë shtroj pyetjen: Me ç’të drejtë ndodh kjo? Minimalja që mund të bëhet në të tilla raste është t’i kërkohet leje autorit. Jashtë këto të drejta njihen jo vetëm gjatë kohës që autori është në jetë, por edhe 70 vjet pas ndarjes së tij nga jeta. Në këtë rast leja dhe të ardhurat i takojnë trashëgimtarëve të tij.

Përpos lejes, që është hapi i parë dhe më minimali që duhet të ndërmerret, ajo që duhet pasur parasysh në këto raste është vlerësimi i minutazhit që një vepër, apo një sekuencë/pjesë e saj shfrytëzohet. Sot jepet një shumë, pa u bërë një vlerësim i drejtë në bazë të kohës apo herëve që transmetohet.  Pra sot mund të transmetohet një vepër dhjetëra herë, dhe autorët mbeten të pashpërblyer, ose të keqshpërblyer.

Unë po tregoj rastin tim konkret. Kam qenë i regjistruar në një nga këto shoqata të mbrojtjes së drejtës së autorit dhe në 4 vite kam marrë vetëm 5 mijë lekë shpërblim. Po me ç’justifikim ndodh kjo? Shpesh përmendet fakti se e ka përdorur një televizion i fuqishëm kombëtarë, apo një platformë e madhe televizive. Por gjërat nuk mund të funksionojnë në këtë mënyrë, dhe ligjet duhet të jenë tepër precize. Nga ana tjetër ky ligj duhet të mbrohet me rigorozitet nga një ent publik.

Unë jam gjithashtu pjesë e “Nuovo IMAIE”, një shoqatë për tutelimin e të drejtave të autorit në Itali. Dhe nuk ka asnjë rrezik që të drejtat e krijuesve të shkelen, ndërsa janë të monitoruara nga këto shoqata. Përshembull nëse një sekuencë nga filmi im transmetohet, unë s’duhet të shqetësohem. Këto struktura kryejnë procedurat e nevojshme dhe ndërkohë në një moment kur çdo gjë është sqaruar, sipas ligjit, mua më shtohet në llogarinë time shuma përkatëse. Të nisin edhe faturën, pasi ka natyrisht taksa që duhen paguar, dhe ti si krijues ndihesh i vlerësuar dhe i mbrojtur.

Përse në Shqipëri, E drejta e autorit të mos funksionojë në këtë formë? Pse të mos respektohet e drejta e patjetërsueshme intelektuale, puna e autorëve? Ndërkohë këtu ndodh krejt e kundërta. Këtu vidhen veprat! Këtu vihen në skenë vepra me kaseta dhe askush nuk përgjigjet në të. I shikojmë në Youtube veprat që i ofrohen publikut, dhe askush nuk do t’ia dijë. Me ç’të drejtë bëhet kjo? Unë them se duhet të merren masa emergjente për të ndryshuar situatën, pasi prej këtu, nuk nis thjesht e mbrojtja e të drejtës së autorit, por nis mbi të gjitha emancipimi i një shoqërie.

Krahas mungesës së lejes për përdorim të veprës, apo pjesë të saj, shpesh vëmë re transformim të krijimtarisë, për të mos thënë edhe bastardim të saj. Çfarë duhet të bëhet në këtë drejtim sipas jush?

Diçka e tillë për mua është e papranueshme. Ashtu sikurse mund të marrësh subjektin e një libri dhe ta bësh film pa pyetur autorin, ashtu edhe një gjest i tillë është i pakonceptueshëm.

Raste të tilla hasim çdo ditë, transformohen pjesë të njohura muzikore, ose merren sekuenca filmike dhe dublohen sipas dëshirës. Diçka e tillë nuk duhet të lejohet. Krijimtaria duhet parë si të qe një vepër arkitektonike, nuk mund të ndërhysh në të sipas dëshirës e ta shpërfytyrosh.

Madje nuk mund të bësh as edhe një riparim, pa leje dhe specialistë. Pra thjesht për hir të ideve që lindin nga pushtetarët e radhës, të cilët mendojnë se mund të bëjnë atë që duan, deri edhe ta shembin një vepër. Pra askush nuk mund të veprojë në mënyrë individuale, dhe që kjo të pengohet duhet të bëhet një ligj i posaçëm dhe i rreptë për të drejtat e autorëve në të gjitha fushat.

Më ka rënë rasti të bisedoj me botues, të cilët janë shprehur se pas botimit të librave ndodh t’i gjejnë të fotokopjuar e të shpërndarë gjetkë në këtë formë. Vetë ata më kanë rrëfyer se ndihen të pafuqishëm përballë një fenomeni të tillë, pasi nuk mund t’i kontrollojnë akte të tilla. Dhe pikërisht këtu hyn roli i institucionit që duhet të mbrojë të drejtën e autorit, e të monitorojë rastet përmes inspektorëve dhe strukturave përkatëse. E ligji në raste shkeljesh të rënda duhet të jetë aq i rreptë sa të ndëshkojë jo vetëm nëpërmjet një dëmshpërblimi financiar, por deri edhe me burg. Kështu ndodh në të gjitha vendet e qytetëruara, dhe ne, nëse aspirojmë të shkojmë drejt Europës, duhet të vendosim autorësinë në këto shina.

Ju thatë më sipër se e drejta e autorit, me të drejtë, duhet të funksionojë në të gjitha fushat. Së fundmi është diskutuar për e plagjiaturës në diploma. Kundrejt këtyre rasteve shpesh nuk merret as një veprim penalizues… Sipas jush a i kemi ne specialistët përkatës për të bërë vlerësimet e duhura, dhe duhet lënë që edhe raste të tilla të kalojnë vetëm me batuta mediatike?

Krahas ligjit, duhet të ketë njerëz të specializuar që të dinë të bëjnë një vlerësim real të asaj që është plagjiaturë, e asaj që nuk është. Sepse shpesh mund të ndodhin edhe keqkuptime. Janë hasur raste të tilla, kur dy autorë, kanë pasur ide të njëjta, pa qenë në dijeni të trajtimit që mund t’i ketë bërë tjetri. Pra duhet një studim i thelluar i këtyre rasteve. Pra specialistët dhe ligji janë të domosdoshëm, dhe ftoj krijuesit që ta mbështesin këtë ide, të zhvillohet pse jo në formën e një lëvizje.

Në rastet e plagjiaturave në diploma, që shpesh vidhen apo përkthehen pa cituar autorin, edhe në sajë të këtyre teksteve marrin edhe tituj shkencor. Mendoj se duhet të ketë penalitet me burg, dhe minimalisht të hiqet e drejta e diplomës. Fakti se deri më tani asnjë diplomë apo titull nuk është hequr, është skandaloz. Në një vend demokratik kjo është minimalja që duhej bërë. Përse tek ne nuk është marrë ende asnjë hap konkret? Sepse nuk ka vullnet nga të gjithë.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Të tjera

Abissnet